नेवारी संस्कृतिमा भीमरथारोहण (संस्कार)

Best Khabar Team | २०८२ श्रावण ३ गते शनिबार

बाबुराम तिमल्सिना
भाषा तथा संस्कृतिविद

जव मानिस विस्तार विस्तार बूढो हुँदै जान्छ तब उसलाई क्रमशः आफ्ना इच्छा वा चाहना अनुसारका काम गर्न दिइन्छ । बूढो हुनुको अर्थ हुन्छ उसलाई ३ प्रकारको वर्ष लागेको अवसरमा विविध संस्कार गरिन्छ । जसमा मानव समाज आफन्त वा परिचितले सम्मान र सद्भाव प्रकट गर्ने काम हो । यसबाट उसलाई अझ दीर्घजीवी एवं निरोगी भएर बाँच्ने हौसला वा आत्मवल प्राप्त होस्, यसरी समाजले सम्मान र सद्भाव राख्दा नेपाली प्राचीन सनातन संस्कृतिको उक्तिमा विद्यमान आधार अगाडि राख्नुपर्ने हुन्छ ।
‘जेष्ठो श्रेष्ठ इतिस्मृतः” समाजमा रहने जेठालाई श्रेष्ठ मानेर आदार गर । किनभने मानवले भोग्ने यावत् विषय जेठालाई बढी अनुभव वा ज्ञान हुन्छ । यसर्थ समाजमा रहेका जेठालाई सर्वमान्य वा देवतुल्य मानेर पूजाआजा गरी सद्भाव दर्शाउने परम्परा रहि आएको कुरा वर्तमानमा विश्वव्यापी भएको छ । तदनुरुप नेपालका विभिन्न जातिमा विद्यमान मौलिक र पृथक संस्कार वा संस्कृति मध्ये नेवारी समाजको जङ्कु परम्परा एक हो । यो समाजको जङ्कु उत्सव सबैभन्दा पुरानो मानिएको छ । पतिपत्नी दुईका बीचमा एउटाको जङ्कु गर्ने वर्ष पुगे दुबैलाई साथै राखेर उत्सव मनाउने प्रचलन छ ।

‘‘जेष्ठो श्रेष्ठ इतिस्मृतः” समाजमा रहने जेठालाई श्रेष्ठ मानेर आदार गर । किनभने मानवले भोग्ने यावत् विषय जेठालाई बढी अनुभव वा ज्ञान हुन्छ । यसर्थ समाजमा रहेका जेठालाई सर्वमान्य वा देवतुल्य मानेर पूजाआजा गरी सद्भाव दर्शाउने परम्परा रहि आएको कुरा वर्तमानमा विश्वव्यापी भएको छ । तदनुरुप नेपालका विभिन्न जातिमा विद्यमान मौलिक र पृथक संस्कार वा संस्कृति मध्ये नेवारी समाजको जङ्कु परम्परा एक हो । यो समाजको जङ्कु उत्सव सबैभन्दा पुरानो मानिएको छ । पतिपत्नी दुईका बीचमा एउटाको जङ्कु गर्ने वर्ष पुगे दुबैलाई साथै राखेर उत्सव मनाउने प्रचलन छ । यदि दुईमध्ये (पतिपत्नी) एउटाको मात्र जङ्कू गर्नुपर्दा तोकिएको बर्ष, महिना, दिन पूरा हुनुपर्दछ । जङ्कू जम्मा चारपटक गर्ने चलन छ भने अन्तिम जङ्कूसम्म जीवितै रहे बा आमाहरु ससवर्ष हुनसक्नुहुन्छ । त्यसरी मनाइने उत्सवलाई निम्नानुसार वर्गीकरण गरिएको छ ।

१. प्रथम भीमरथारोहण– मानिसको उमेर ७७ वर्ष ७ महिना ७ दिन ७ पाइलाको समय पुग्ने हिसाव गरेर प्रथम भीमरथारोहण उत्सव मनाइन्छ । यो समयमा मानिसको साँडेसात दशा आठपटक पुग्दछ । यसमा शास्त्रीय विधि बिधान अनुसार संकल्प र पूजोपासना गरी खट सजाएर मुख्य व्यक्तिलाई राखी छोरा, नाति, पनातिहरुले खट बोकेर नगर परिक्रमा गराउँदछन् ।
यसरी बोकिएको खटलाई सातघोडे बग्गीको स्वरुप मानिन्छ भने सूर्यनारायण परिक्रमा गर्न लागिएको वा पठाईएको भन्ने मानिन्छ। भीम भन्नाले अनौठो वा डरलाग्दो भन्ने अर्थ हुन्छ । यसर्थ अनौठो रथयात्रा भन्ने पनि हुन्छ ।

२.दोस्रो भीम रथारोहण– प्रथम भीम रथारोहण भएको करिब ६ वर्षपछि दोश्रो रथारोहण हुन्छ । यसरी रथारोहण गरिने व्यक्तिले एकहजार चन्द्रमा देखेको समय हुन्छ । एक हजार चन्द्रमा देख्दा निजको उमेर ८४ वर्ष पुग्दछ । प्रथम जङ्कू सूर्य परिक्रमा स्वरुप मानिएकाले सूर्यले देख्ने दिनमा र दोश्रो हजार चन्द्र दर्शनको विधिले रातमा गर्नुपर्दछ । यसको अर्थ हुन्छ जङ्कु गरिने व्यक्तिलाई रथमा नगर परिक्रमा गराउँदा चन्द्रलोक भ्रमण गराइएको प्रतीक मानिन्छि ।

३. तेस्रो भीम रथारोहण– यस उत्सवमा उक्त व्यक्तिको उमेर अठासी वर्ष ८ महिना र ८ दिन ८ पाईलाको समय निर्धारण गर्नुपर्ने हुन्छ । यसपटकको जङ्कूमा रथलाई उचालेर नबोकी घिसारेर लगिन्छ वा परिक्रमा गराउनुपर्ने हुन्छ । शहर परिक्रमा सकेपछि लसकुश (स्वागत) गरी घर भित्र्याउने समयमा तीनतला माथिबाट तानेर झ्यालबाट घरभित्र प्रवेश गराउनुपर्दछ । यसको अर्थ यो व्यक्तिले स्वर्ग, मत्र्य, पाताल तीनलोक यात्रा र देवत्व प्राप्त गरी आएको भन्ने हुन्छ । यसरी ३ पटक जङ्कु गर्दा पहिलोमा १ दोस्रोमा १ र तेस्रोमा १ गर्दा उनीहरुको कानमा ३ मुन्द्रा लगाईको हुन्छ । यसर्थ जङ्कूका अवसरमा कतिपटकको जङ्कू हो भन्ने मुन्द्राले नै संकेत गर्दछ ।

४. चौथो जङ्कु –यसपटकको उत्सवलाई मानिसको पुनर्जन्मको रुपमा मनाइन्छ । यसमा ९८ वर्ष ८ महिना ८ दिन र ८ पाईलाको समय निर्धारण गरिन्छ । माटाको घ्याम्पाभित्र राखी माथिबाट सेतो बस्त्रले छोपेर घरपरिवारमा होम, यज्ञ, जप, पाठ गरिन्छ । ज्योतिष शास्त्रअनुसार पूजोपासना सकिएपछि घ्याम्पाभित्र बस्नेले गुरुपुरोहितले निश्चित गरेको समयमा सके आफैंले घ्याम्पो फुटाएर बाहिर निस्कने नसके आफन्तले फुटाउन सहयोग गरेर बाहिर निकालिन्छ । त्यसपछि उहाँहरुलाई नवजात शिशुको रुपमा लिई बालकका जन्म समयमा गरिने विधि स्नान, तेलघसी, नयाँ वस्त्र पहिराउने आदि काम हुन्छ । यसपटक पनि कानमा अर्को मुन्द्रा थपी रथ चढाई नगर परिक्रमा गराएर चौथोपटकको जङ्कु समापन गरिने रीति नेवारी समाजमा परापूर्व समयदेखि निरन्तर चलिआएको पाउन सकिन्छ ।

Comment from facebook